مروری بر روش های بهره برداری از جنگل ها

انسان ها در طول قرن ها همیشه نیازهای خود را از منابع طبیعی اطراف به دست آورده اند. افزایش جمعیت و بیشتر از آن افزایش سطح رفاه، فشار بیشتری را به محیط زیست طبیعی و منابع محدود آن آورده است به طوری که در بسیاری از مناطق نجات منابع طبیعی هزینه های بسیار زیادی را برای دولت ها به همراه داشته و یا در کشورهای فقیرتر به دلیل عدم حمایت، روند رو به مرگ منابع قابل مشاهده است.

جنگل ها یکی از منابع بسیار پر کاربرد برای انسان ها هستند. نگاهی ساده به اطراف خود بیاندازید و ببینید چند جسم چوبی می بینید، کمد، مبل ها، قاب های عکس و ... اینها تنها بخش کوچکی از استفاده های انسان از جنگل است، حداقل بخشی که جزئی از زندگی ماست جدا از کتاب ها  و دفترها و برگه های تبلیغاتی که هر روز بدون نگاهی به آنها، به زمین انداخته می شود.

جنگل ها در طول تاریخ همیشه از اهمیت بالایی برخوردار بودند چرا که علاوه بر بُعد زیبایی شناختی و نیز رفع نیازهای چوبی و سوختی، منابع خوبی برای حضور آب شیرین رودخانه ها بوده و نیز تا حدی نیازهای غذایی و دارویی انسان ها را بر آورده کرده اند. هر چند وابستگی بسیار زیاد انسان به این منابع موجب تخریب و کاهش سطح آنها شده است. به طوری که مساحت جنگل ها در دنیا در حدود3.92 میلیارد هکتار بوده یعنی در حدود 30.2 درصد از سطح خشکی ها را در بر می گرفته است. اما هر ساله 7.317 میلیون هکتار از این جنگل ها نابود می شوند. بیشترین میزان نابودی را جنگل های تروپیکال در جنوب قاره آمریکا به خود اختصاص داده اند و آفریقا و جنوب شرق آسیا پس از آن قرار دارند.

نیاز و وابستگی انسان باعث شده تا حفاظت صد درصد و عدم استفاده از جنگل ها به هیچ وجه امکان پذیر نباشد و توسعه علمی روش های بهره برداری  تنها کاری است که بسیاری از کشورها کرده اند به طوری که امروزه در بسیاری از جنگل ها انتخاب روش بهره برداری تحت مطالعات زیاد و توسط کارشناسان خبره صورت می گیرد. البته کشورهای توسعه یافته تلاش بسیاری جهت احیای جنگل ها و ایجاد جنگل های دست کاشت کردند و حتی در بسیاری از کشورها با معرفی گونه های زود بازده تا حدی پاسخگوی نیاز چوبی بوده اند. ولی با این وجود پیشرفت روش های برداشت، تاثیر به سزایی داشته است.

در اینجا مروری داریم بر انواع بهره برداری و برخی نکات قوت و ضعف آن:

برش يكسره (پاکتراشی):

يكي از قديمي‌ترين و ابتدايي‌ترين شيوه‌هاي بهره‌برداري از جنگل‌هاست به طوری که پس از برداشت اثری از درخت در منطقه برداشت شده وجود نداشته و علاوه بر از بین رفتن حیات وحش، خاک نیز  مورد فرسایش شدید قرار می گرفت. در این روش غالباً تجديد حيات به صورت مصنوعي و توسط بذركاري يا نهال‌كاري تحقق مي‌يابد. این نوع بهره برداری در عین سادگی و کم هزینگی، تخریب بسیاری برای جنگل ها به همراه دارد.

شيوه گزينشي:

يكي از قديمی‌ترين روش‌هاي بهره‌برداري از جنگل‌هاي اروپا بوده، نظر به اينكه در آن زمان چوب براي مصارف مختلف به اندازه كافي در جنگل‌هاي اروپاي مركزي وجود داشت و اكثر زارعان كه خرده مالك جنگل نيز بودند، فقط به اندازه مصارف شخصي و محدود خود اقدام به قطع تك درختان مسن و قابل بهره‌برداري مي‌کردند. بعدها این روش پیشرفت کرده و با تبدیل  شدن به روش های علمی «گروه گزینی» (انتخاب تودهای کوچک از درختان جهت قطع کردن) و «تک گزینی» (نتخاب تک درخت ها در جنگل) که به صورت انتخاب علمی درختان بوده جزء کم اثرترین روش های بهره برداری شمرده می شود البته هزینه مدیریتی این روش بالاست و همچنین انتقال درختان قطع شده نیز سخت است.

این برش ها به منظور حذف درختان ضعیف تر و ایجاد فضای مناسب و شرایط رشد بهتر برای گونه های مرغوب و افزایش کیفیت توده جنگلی  صورت می گیرد. این روش نه تنها تنوع سنی و ناهمسانی در بین درختان جنگل ایجاد می کند بلکه زیستگاه های خاص و منحصر به فردی را نیز به وجود می آورد.

برش تدریجی پناهی:

 یکی دیگر از روش هاست. برش هایی که به صورت تدریجی در سطوح كوچك يا بزرگ توده صورت می گیرد و قسمت بهره برداری شده در پناه توده مادری قرار گرفته که می تواند بذر کافی برای رشد دوباره را فراهم کند. تمام عمليات برش‌هاي زادآوري طبق يك برنامه زمان‌بندي شده همراه با نظم مكاني انجام مي‌گيرد. هدف از اجراي روش پناهي ايجاد و توسعه زادآوري طبيعي در پناه درختان مادري و همچنين استفاده بيشتر از رويش قطري گونه‌هاي مرغوب است.

روش درخت های بذری:

این روش شباهت بسیاری به قطع یکسره دارد با این تفاوت که همه درختان قطع نمی شوند بلکه تعدادی از درختان مرغوب به منظور تولید بذر برای نسل آینده حفظ می شوند. درختان باقیمانده از بهترین و مرغوب ترین درختان توده برداشت شده می باشند.

روش قطر:

 هدف در این روش درختان بزرگ و قطور را به منظور حفظ درختان کوچک و ضعیف قطع می کنند. جنگلبانان و یا مالکان جنگل به اشتباه این درختان را بیش از حد بالغ می دانند و ترجیح می دهند قبل از مرگ این درختان و کاهش ارزش اقتصادی آنها را مورد بهره برداری قرار دهند در صورتی که  بسیاری از چنین درختانی با تاج بزرگ و سالم نه تنها برای سال ها بلکه دهه های متمادی می توانند زنده بمانند و ساختار ناهمگن جنگل را قوت بخشند. این روش تاثیر بسیار منفی بر ارزش اقتصادی و هم سلامتی جنگل دارد؛ چرا که با قطع این درختان تنها درختانی ضعیف و با ارزش کمتر حفظ می شوند که نه تنها نسل جدید جنگل ضعیف و ضعیف تر می شود بلکه آسیب پذیری درختان باقی مانده به آفات، بیماری ها و سایر حوادث طبیعی بیشتر است.

برش نواري:

 در اين شيوه برش به صورت نوارهايي كه عرض آنها یک تا دو برابر طول درختان قطع شده است، انجام مي‌گيرد. برخلاف روش برش يكسره، در این روش زادآوري مجدد جنگل اغلب به صورت طبيعي صورت مي‌گيرد. در شيوه برش نواري كلاسيك، جنگل به قطعات منظم تقسيم مي‌شود و هر ساله در يكي از اين قطعات برش صورت مي‌گيرد.